نقد و بررسی احوال ایرج 5

در این پست بنده بطور مبسوط به عارفنامه ایرج می پردازم. اما قبل از هرچیزی بایستی یک موضوع را برای دوستداران ادب در مورد این مثنوی روشن سازم البته قطعات اولیه جزئ عارفنامه نیست

شاعر  در کل دیوانملت ایران را به سه گروه تقسیم می کند :

 نخست بزرگان یعنی دزدان اختیاری که با بیگانگان پیوند دارند و یک جو علاقه به وطن ندارند . دوم دزدان اضطراری یعنی کارکنان دستگاههای دولتی که غیر از نوکری آهی در بساط ندارند و سوم رعایا که نه آزاری دارند ، نه قانون و نظم می پسندند …!«

و از این بزرگان سیاست پیشه و روحانی نمایان ضد دین هستند که زیر تیغ طنز  ایرجند :

 نشسته بود بمصدر مجلس درس - بجای لفظ عن اندر کتاب خود من دید

قلم تراش و قلم بر گرفت و من عن کرد  -   سپس که داشت در آن باب اندکی تردید

یکی زاین دید و گفت با دگران  -   جناب آقا عن کرد جمله عن کنید

قطعه حجاب او نیز یکی از زیباترین قطعات در این باب است گویی روح عبید زاکانی است که در قلم ایرج به زبان امروزی جاری شده است :

 حجاب دارد و دل را به جلوه آب کند نعوذوابالله اگر جلوه نقاب کند

شهر به رفع حجاب مایل نیسیت - چرا که هر چه کند حیله در حجاب کند

از او دلیل نباید سئوال کرد که گرگ به هر دلیل شده بره را مجاب کند

به زهد گربه شبیه است زهد حضرت شیخ - نه بکله گربه تشبه بدین جناب کند

اگر زآب کمی دست گربه تر گردد چو شیخ شهر ز آلایش اجتناب کند

ولی چو چشم حریصش فتد به ماهی حوض - زسینه تا دم خود رادرون آب کند

وشاه بیت این قطعه که :

زمن مترس که خانم خطاب کنم  -    از او بترس که همشیره ایت خطاب کند

در قطعه اشک شیخ هم باز به زاهدان ریائی دوران خود حمله می برد :

 نعوذبالله از آن قطره های دیده شیخ                                  چه خانه ها که از این آب کم خراب کند

 وگویی حافظ است که ازپس  تاریخ مکرر این سرزمین می نالد که :

مفتی شهر بین که چون لقمه شبهه می خورد                     پاردمش دراز باد آن حیوان خوش علف!

آخرین بخش از این دروه شوخی ها و طنز سرائی ایرج که باز ارباب تزویر را به ریاکاری متهم می کند قطعه شیرین تصویر زن است که غفلت ، ظاهر پرستی و ریاکاری مردمی را به تصویر می کشد که برای نمادی گچی چادر و چاقچور می کشند در حالیکه صد بدتر از آن در نهان ، انجام می دهند .

برسر در کاروانسرا ئی                                                   تصویر زنی بگچ بریدند

گفتند کا واشریعتا خلق                                              روی زن بی نقاب دیدند

ایمان و امان به سرعت برق                                             می رفت که مؤمنین رسیدند

این آب ببرد و آن یکی خاک                                              یک پیچه زگل بر او کشیدند

چون شرع نبی از این خطر جست                                     رفتند به خانه آرمیدند

غفلت شده بود خلق وحشی                                          چون شیر درنده می جهیدند

نقطه ی حمله ی دیگر ایرج سیاستمداران دغل پیشه اند که شاعر درهر موقعیتی که پیدا می کند از پنبه کردن رشته شان دست بر نمی دارد طوری که زیبا ترین اشارت را در انقلاب ادبی و عارفنامه بد آنها دارد قطعه ی «شاعرم من شاعران معذور باشند ای وزیر فرازهایی زیبایی دارد و جسارت و بی پروایی در ضمن اشارات گزنده ای به اوضاع و احوال زمانه دارد :

 از همان روز ی که شد با تو امور خارجه - … از نو ورم کرده است و پرزورای وزیر

چون جراید را دو روز دیگر آزادی دهند - شرح آنرا دید خواهی جمله مسطوره ای وزیر

زنده بر گور کنند اهل ادب را لیکن                                      قبر فردوسی طوسی را آباد کنند

مبلغی پول بگیرند باین اسم از خلق                                   بعد خرج پسر و دختر و داماد کنند

«قسمتی از شعر آرمگاه فردوسی »

عارفنامه : در بالا و مقدمه ی بحث مواردی از نظر اندیشمندان معاصر و نزدیک را درباره ایرج بخصوص مثنوی عارفنامه خواندیم . اگر چه بقول آرین پور در آغاز با هجویه ای نیست به عارف قزوینی شروع می شود اما از همان اول رندی شاعر در انتخاب کلمات وبیان دو پهلوی کلام ، به ما گوشزد می کند که مثنوی عارفنامه نه هجونامه ای شخصی بلکه اعلامیه ای تند وتیز است به زبان طنز و هزل آمیخته شده تا هم از لحاظ همه فهم بودن وسریع النتقال شدن به درد بخور باشد هم مانند اخلاف طنز نویس ایرج ، بی پروا ترین حمله ها را به زبان طنز حلاوت بخش مزاج ستمدیدگان و شوکران کام مستبدان و ریاکاران باشد .

در اولین ابیات عارفنامه باسادگی مضمون وعریانی پیام روبرومی شویم که باز ایرج به زبان مخصوص خویش عامیانه با تجاهل العارف خود در قالب مردم عامه به گپ زنی و گله گزاری با دوستی قدیمی می پردازند و پس از ایجاد علاقه و انگیزه با چنین مقدمه ای یکباره به خواننده شوکی وارد می کند :

 بدینجا چون رسید اشعار مخلص                                       پریشان شد همه افکار مخلص

که یارب بچه بازی چو چکارست                                        که بروی عارف وعایم دچار است ؟

عارف در مصراع چهارم هم عارف قزوینی می تواند باشد و هجائی نیش دار به این یار بی وفا ، هم مفهوم عام و خاص را می رساند هم عارف می تواند بیانگر این باشد که دراین طریق سیاست پیشه و مشهدی بقال فرقی ندارند و بقولی همه سروته یک کرباسند !

در ادامه با حمله به حجاب نظر خویش را که بر گرفته از نظر آزادی غرب است بیان می کند اما در این ابیات هم از نظر اخلاق عامه به بد ترین بیان ذکر می گردد اشاراتی نهفته و گاه بسیار رندانه دیده می شود . جائی که می گوید چرا حب الوطن اندر دلت نیست ؟گوئی ریشخندی به تمامی سیاستمداران می زند که خود راوارث این وطن پاره پاره می دانند و بکار بردن کلمه ی وطن در اینجا خود حامل کنایه ای پوشیده است . داستان چادر ادامه همان بحث در مورد حجاب است که باز ایرج وقتی از زبان شخصیت ها صحبت می کند به کنایه از انتقاد و به استهزاء گرفتن ریاکاران دست بر نمی دارد :

 نمی دانی نظر بازی گناهست زما قبر چهار انگشت راه راست

تومی گوئی قیامت هم شلوغ است تمام حرف دروغ است

تمام حرف مفتند ! – همه بیغیرت و گردن کلفتند ؟!

بعد از پایان داستان و نتیجه گیری از آن باز خود را به کوچه ی علی چپ می زند ومی شود همان عامی زاده ی دهن لق که به رفیق نارفیق خویش هجا می گوید و خود را آماده می کند برای حمله ی بعدی یعنی حمله به سیاست پیشه گان مردم فریب :

 تو این کرم سیاست چیست داری؟ چرا پا بردم افعی گزاری ؟

 سیاست پیشه مردم حیله سازند - نه مانند من و تو پاکبازند

سیاست پیشگان در هر لباسند - بخوبی همدیگر را می شناسند

 بدین رو یکدیگر را پاس دارند - یکیشان گر به چاه افتد در آرند

نمی دانی که ایران است اینجا - حراج عقل ایمان است اینجا

تا اینکه باز این سلسله ادامه می یابد و ایرج پس از تعریف و ادای سپاسی از دوست موافق خود کلنل محمد خان پسیان سخن از دوستان قدیمی می کند و گوئی رشته کلام به کلی قطعی می شود در این میان ابیات و تعابیر لطیفی به چشم می خورد که در آخر بحث خواهد آمد .

 دوباره عارف به مسأله آزادی زن می پردازد

به قربانت مگر سیر پیازی ؟ - که در روبند و چادر نمازی؟

 تو مرآت جمال ذوالجلالی چرا مانند شلغم درجوالی ؟!

حتی شکایت ها یا به قولی راز و نیازهایی را هم که ایرج با خدای خویش دارد خالی ازدرد زمانه نیست درد مردم خویش ، رنج هایی که در این دوره دیده است ، بدبختی ها که از هر گروه باشی چه فقیر وچه غنی باز شاهد آن هستی حتی اگر در آن سهیم نباشی

خدایا تا به کی ساکت نشینم من اینهاجمله از چشم تو بینم

چرا پا تو کفش ماگذاری چرا دست از سرما برنداری

تو این وآفریدی تو توی چرت ما مردم دویدی …!

وباز وقتی به بزرگان سیاست می رسد :

از آن گویندگاهی لفظ قانون - که حرف آخر قانون بود نون

اگر داخل شوند اندر سیاست برای شغل و کارست و ریاست

بزرگان وطن را از حماقه نباشد بر وطن یک جو علاقه

و پس از اینکه عارف را از سیاست پیشه مردم بر حذر می دارد جمع تمام حرفها را در چند سطر بدین زیبایی می آورد و گویی تابلو ی نقاشی دروه یخویش را با این تصاویری به پایان می برد :

بیا عارف بکن کاری که گویم                                             توبامن دوستی خیر از تو جویم

اگر خواهی که کارت کار باشد                                         همیشه دیک بختت بار باشد

دو زرعی مولوی را گنده تر کن                                          خودت را روضه خوانی معتبر کن

چو نطقت خوب و آوازت درست است                                  سوادت هم اگر کم بود بودست

عموم روضه خوانان بی سواداند                                        ترا این موهبت تنها نداند !

وبه او پیشنهاد می کند که بعد از این چنین عمل کن که :

 سر منبر وزیران رادعا کن                                               بصدیق ارنیست ممکن با ریا کن

بگو از هیأت این هیأت ماست                                           که در این فصل پیدا می شود ماست

زاصلاحش چه می خواهی از این بیش                               که نبرد در وزارتخانه یک ریش !

وکیلان را بگو روح الامینند                                                زعرش افتاده پا بند زمینند

غم ملت زبس خوردند مردند                                            ورم کردند از بس غصه خوردند

بزرگان هم چو بینند این عجب را                                        که عارف بسته ازتعبیب لب را

کنند آجیل ماجیل تو را کوک                                             که وافورت دهد بادست مقبول

بکش تریاک و برزلفش بده دود                                          تماشا کن به صنع حی مودود

خدا روزی کند عیشی چنین را                                          عموم مؤمنات و مؤمنین را …!!!

 


/ 38 نظر / 132 بازدید
نمایش نظرات قبلی
مریم

سلام بزرگوار ببخشین من مدتی نبودم و نتونستم مطالب قشنگتونو بخونم ولی قول میدم تک تکشونو بخونم البته الان نه سرفرصت راستی اپم و منتظر حضورتون سبزباشین[گل][گل]

زهرا

سلام مهربان / امیدوارم سلامت باشید [سوال][متفکر]

سارا

زیبا بود ولی از اونجایی که به دل سیاست مدار ها نمیشینه هیچ اسمی از ایرج برده نمیشه

شانا

سلام [گل] مهدی جان "عج " از بس كه براى ديدنت بد شده ام در راه رسيدنم به تو سد شده ام رسوا نكنى مرا ميان مردم عمرى ست به عشق تو زبانزد شده ام اللهم عجل لولیک الفرج شادباشین و زلال[خداحافظ]

لیلا انهاری

بــــــروزم با : " " " شاعر و نویسنده به چه کسی می گویند؟ وآیادر نویسندگی و سرودن باید همه قواعدفنی مثل دستورزبان را رعایت کرد؟ " " " در کجاییم در پستوی در در خرابه ای از روزنه ی باد... " " " " " و منتظر شما. بای

داود

سلام .پست جالبی بود .و جالبتر این بود که اسم شاعری به نام ایرج به گوشم اشنا نبود.تفکر خاصی داشته این جور که از اشعارش پیداست.موفق باشید.[گل]

سبحان

سلام آقای طباطبایی ازاد از اینکه نظرتون رو در مورد من بیان کردین ممنونم این اولین وبلاگ منه من هم خوشحال میشم با شما در ارتباط باشم حرف های جالبی رو تو وبلاگت نوشتی امید وارم موفق باشی

سبحان

سلام آقای طباطبایی ازاد از اینکه نظرتون رو در مورد من بیان کردین ممنونم این اولین وبلاگ منه من هم خوشحال میشم با شما در ارتباط باشم حرف های جالبی رو تو وبلاگت نوشتی امید وارم موفق باشی