نقد و بررسی احوال ایرج 4

  قبلا از تمام ادب دوستان بخاطر مطول بودن مطلب پوزش میخواهم اما اوردن اشعار زیبایی از ایرج طولانی بودن ان را جبران مینماید

در دنباله بحث نکته مهم این است که بنده قبل از پرداختن به خوددیوان باید به چند نکته اشاره کنم » صدای شعر مشروطیت یا میهن پرستی است یا انتقاد اجتماعی و ایرج یک بورژوای اشرافی منتقد روابط اجتماعی است «سخن از آزادی واین کلمه را گفتن با مشروطیت شروع می شود . قبل از مشروطیت مفهوم آزادی که مترادف بادموکراسی غربی است به هیچ وجه وجودندارد » « مسئله دیگری که در همین مسائل (مشورطه ) بیرون می آید وبی سابقه است مسأله زن و تعلیم و تربیت اوست . امروزه شما خیلی راحت باهم می نشینید و ظاهرا هیچ اشکالی وجود ندارد ولی اگر در اعماق جامعه روید هنوز هم در جامعه ماکسانی هستند که می گویند زن نباید بیشتر از خواندن قرآن یاد داد و خط نوشتن رانباید یاد داد چون باعث انحراف می شود !… و چنین است که وقتی تمدنی می میرد ومختصر می شود همه ی چیزهایی که در اصل  آن تمدن بوده از بین می روند و دیگر جانشینی نمی یابند . مسأله ای سواد آموزی زن و آزادی زن چیزی نیست که اخیرا به جامعه اسلامی تحمیل شده باشد . ولی آغاز این مبحث به هر حال از دوره مشروطیت آغاز می شود » « درباره تاریخ حضور زن می بینیم که در نیشابور چه مقدار زن مجتهد وجود دارد و سمعانی از آنها حدیث یاد گرفته است . «

این مقدمه بخاطر آن آمد که پیش داوری ها را چنانچه در مورد هزل بودن ایرج کنار گذاشتیم وبا نگاهی نو به آن نظر افکندیم ، به قضاوت خویش راه ندهیم واشعار ایرج را نه به عنوان یک مصلح اجتماعی که این انتظاری غیر واقع است که روشنفکری دلسوز و آگاه که می داند چه وچگونه و برای که می نویسد ، به نقد بنشینیم .

 با یک نگاه کلی به دیوان ایرج میرزا حدود هشتاد درصد اشعار مندرج در آن (از قطعه و قصیده و غزل و مثنوی و دو بیتی و…) شامل اشعار عاشقانه ، حکایات ، شعرهای مادر ، اندرزها ، مد حیات ، ورثاهامی شود یعنی بخش جدی اشعار ایرج که البته جز شعرهای مادر ، مثنوی زهره و منوچهر ، وبرخی حکایات بقیه یا مربوط به دوره ی جوانی ایرج هستند دوره ای که شاعر رسمی دربار بوده است یا اشعاری هستند که به هر حال نمی توان از آن برداشت طنز آلود کرد . اما حدودا 33 شعر به همراه عارف نامه و10 قطعه ی هزل به اشعار اجتماعی ، انتقادی و اصلاحی ایرج مربوط می شوند کهدر اینده و روزهای بعد به بررسی برخی از آنها خواهم پرداخت .

 1ـ درباره ی مستشاران آمریکایی

نبینی خیر و از دنیا علائی                                               رسد از آسمان بر توبلائی

در این مثنوی کوتاه که گویا هجائی آغاز می شود ایرج مخالفت خود را با ورود مستشاران آمریکائی اعلام می کند ابیات زیبای طنز آلود و نیش دار این شعر را مرور می کنیم :

 در آمریکا به خرها کرد اعلان                                           که باشد مرتع سبزی در ایران

خران داخلی معقول بودند                                               وجیه المله و مقبول بودن

نه تنها مرتع ما را چریدند                                                پدر سگ صاحبان بر سبزه ......

در مخالفت با معاهده 1907 نیز به همین منوال می سراید و شاه بین آن نیز :

کز صلح میان گربه و موش                                               برباد رود دکان بقال

در ترکیب بند « داشت غلوم مرگ تو حظ کردم از اشعار تو من » به زیبائی و ظرافت خاصی دوره خویش را به تصویر می کشد . صراحت لهجه درنام بردن عاملان دزدی و مظالم ، و بیان خلافها زشتکاری ها و چپاول گری های عاملان حکومتی بسیار شوخ رخ می نماید :

دور ظلمت بدل از دور ضیاء خواهد شد دزد کت بسته رئیس الوزراء خواهد شد .

 مملکت باز همان آش و همان کاسه شود لعل ما سنگ شود لولوها ماسه شود

تومپندار که نه شاه ونه شکر باقی ست                              نه دگر روح ورمق در تن کشور باقی ست

عاقل آسوده بود تا بجهان خر باقی است - تا دو سر کرده به سنگان وبلنگر باقی است

بکن آن کار که کرده است وثوق الدوله - نه دگرکج شود از بهر وطن نه چوله

در هتل خود پاک کند با حوله - والس می رقصد با مادمازل ژاکونه

برده پولی و کنون با دل خوش خرج کند - متصل قر دهد و فرزند وکند !

«تعارف» قطعه دیگری از دیوان اوست : ایرج از خرافات و اعمال بی پایه و اساس ایرانی جماعت دل آرزده است و در این قطعه که با ردیف « رم  می کنند » آورده است به نقد این عمل می پردازد ودر ضمن به اختلاف طبقاتی بین مردم نیز اشاره ای دادر:

 یا برب این عادت چه می باشد که اهل ملک ما گاه بیرون رفتن ازمجلس زدر رم می کنند .

 نام این رم را چون نادانان ادب بنهاده اند بیشتر ازصاحبان سیم و زر رم می کنند

از برای رنجبر رم مطلقا معمول نیست تا توانند از برای گنجور رم می کنند

 وقطعه ی زیر که بصورت ضرب المثل هم در آمده است عمق بینش وجسارت یک روشنفکر را می رساند :

هر کس از خزانه برد چیزی گفتند مبر که این گناهست

تعقیب نمودندو گرفتند دزد نگرفته پادشاهست

ایرج به خرافات و مراسم باطل و بدعت آمیز دینی نیز توجه دارد . و در قطعه ای «در دسته ی شاه حسین بنگر » از قمه زنی انتقادمی کند وهمین بیت کافی که :

خواهد که کشد سنان و خولی کوبد قمه را به کله خویش !

چنانچه به درویشانی که صوفی گری عرفانی را به گذا پروری بی عارانه تبدیل کرده اند می تازد . این حمله به خرافه پرستی درشعر « ای نره خرسبیل گنده نیز آشکار است

  •  بیچاره چه میکشی خودت را دیگر نشود حسین زنده

هی گو که حسین کفن ندارد هی پاره بکن قبای ژنده

تو زینب خواهر حسینی؟ ای نره خر سبیل گنده ؟!

اماایرج وقتی با عامه ی مردم کار دارد به بیان عریان عیب ها بسنده می کند و گاه به شوخی و استهزا مطالب را بیان می کند ؛ در قطعات : « کاری است گذشته سبوئی است شکسته » ،« حبه نبات است پدرسوخته »، « ای به دست تو اسیرم «،»ظرف مودار»سخن به عریانی از بچه بازی ، هم جنس بازی ور ذلیت های اخلاقی دروه ی ایرج است . که ایرج به زننده ترین نحو وباطنزی قوی تصویر زشت اعمال رابه رخ می کشد . راستی کسانی که فکر می کنند این اشعار خود باعث انحراف می شوند چگونه می اندیشند ؟ آیا واقعا حرف مولانا راست نمی آید که : هر کس از ظن خود شد یار من!

دربین ابیات این مثنوی ها گاه شاعر مأمور اداره ای است  ، گاه صاحب منصبی ، گاه گوینده ای بی اصل و نسب ، گاه دبیری ضعیف الاخلاق وخلاصه در قالب تمامی کسانی که مورد اتهام شاعرند و شاعر بی عصمتی ها ی هر یک را به چشم دیده است .

 « گیرم از مرجان تسبیح درازی در دست بند منگوله از ابریشم وزرتار کنم

تا پسر مشدی با من سه گفتار آید طرح یک مکری چون مردم مکار کنم

» ازقطعه پسر مشدی«

 اما حریفان دغل ایرج ، صاحبان تزویرهای بزرگند ، بقول دکترحلبی ؛ »اربابان دنیا – سیاستمداران مردم فریب و دینمداران خداناشناس

/ 23 نظر / 50 بازدید
نمایش نظرات قبلی
طباطبایی

سلام جناب طباطبایی بزرگوار پوزش میخواهم برای دیر آمدنم سفربودم و فرصت ورود به اینترنت را نداشتم، شماهرزمان که به وبلاگ من سربزنید برای من ارزشمند است و باعث افتخاربنده. اتفاقا هم اشعارزیبابودند و هم نوشته ها برای من جالب تشکربسیاردارم. برقرارباشید.

پیمان

سلام،ممنوناز کار ارزنده ی شما. ممنون خداقوت_پیمان

ساغر

سلام ممنون از دعوت[گل]

وحيد زايري

سلام خيلي زيبا بود . خيلي دوست دارم اشعارش را داشته باشم . اگه آدرس سايتي كه پي در اف يا نسخه جاواي ديوانش رو داشته باشه ممنون ميشم خبر بديد .

.:.فون عروس و داماد.:.

سلام دوست خوبم اگه با تبادل لینک موافقی سایت پی اس دی ها رو به شکل زیر لینک کن و خبرم کن، و بگو با چه اسمی توی سایت لینکت کنم. .:.فون عروس و داماد.:. خوشحال میشم تبادل لینک کنیم

رویای خیس

سلام بر شما از تفسیر و انتخاب شعر لذت بردم گویند : دو خط موازی هیچوقت به هم نمیرسد مگر اینکه ... یک خط برای خط دیگری شکسته شود .! بدرود [خداحافظ]

همنشین

آنان که خاک را به نظر کیمیا کنند **** آیا می شود گوشه چشمی نظر به ما کنند سالگرد هفته دفاع مقدس بر تمامی دلاور مردان روی زمین،آنان که به رهبرشان لبیک گفتند و یا لیتنا کنا معک گفتند و در رکاب سالار شهیدان جنگیدند و بر خانواده شهیدان که ما هر چه داریم از وجود پر بابرکت آنان است وهمچنین این روز را بر تمامی بسیجیان دریا دل که منتظرند در رکاب امام زمانشان خدمت کنند وبه درجه رفیع شهادت برسند را تبریک می گویم.

علیرضا

با سلام و تشکر بابت لطفی که دارید و همیشه سر می زنید. منم امروز بعد از چند مدت تونستم بیام و نوشته های ارزنده تون رو بخونم دستتون درد نکنه. استفاده کردم

نسیم

ممنون از لطف شما.. برایتان سلامتی روز افزون آرزومندم اما به یاد داشته باشید اگر روحیه قوی داشته باشید بر بیماری چیره می شوید ولی اگر روحیه ضعیف شود قویترین انسان را هم از پا در می آورد..