نقد و بررسی احوال ایرج 2

ایرج میرزا 

جلال الممالک ایرج میرزا بن صدر الشعراء غلامحسین میرزا شاعر. ولادتش به سال 1291 هجری ق( 1874 میلادی ) و مرگش بسال 1344 هجری ق (1924 میلادی) اتفاق افتاد. وی نوه ی نواده ی فتحعلی شاه قاجار بود ودر فارسی و در عربی و فرانسوی مهارت داشت و روسی و ترکی را نیز می دانست و خط خوب می نوشت. تحصیلاتش در مدرسه دارالفنون تبریز صورت گرفت ودر نوزده سالگی هنگام ولیعهدی مظفر الدین میرزای قاجرا لقب صدر الشعرایی یافت . لیکن بزودی از شاعری دربار کنار گرفت وبخدمات دوستی مختلفی پرداخت که درمیان آنها در وزارت معارف از همه پر ارزشتر بود . شعر ایرج ساده و روان و مشتمل برکنایات و تعبیرات عامیانه است . اطلاع او از ادبیات بلاد مختلف و تأثیری که از محیط متغیر و انقلابی عهد خود پذیرفته بود موجب شد که وی سبک قدیم را که در آن توانا بود رها کند وخود سبک خاصی پدید آورد . در این سبک افکار نو و مضامینی که گاه از ادبیات خارجی اقتباص شده وگاه مخلوق اندیشه ی اوست ونیز مسائل مختلف اجتماعی و هزلیات وشوخیهای نیش دارد و ریشخندها وتمثیلاتی که شاعر در غالب آنها نتایج اجتماعی را در نظر دارد بزبانی بسیار ساده و نزدیک به زبان مخاطب بیان شده است » در عصر حاضر میان عامه ی مردم وقتی سخن از بزله گوئی های هتاکانه می شود ، درجمع ادب دوستانی چنینی دیوان ایرج به عنوان سرلوحه ی این مفاهیم و مضامین ، مورد توجه قرارمی گیرد . تا جائی که انتشاردیوان اواز ابتدای انقلاب اسلامی  ممنوع و متوقف شده است وعلاقمندان به او که البته اکثرا هم از نوع مجازی آن می باشند دیوان او را از دستفروشی ها و تهیه می کنند !

در طی این تحقیق کتابهائی که در مورد ایرج و شرح و بسط زندگی واشعار او موجود باشد ، به عدد انگشتان دست هم نرسید وآنچه به عنوان اثری والا و ارزشمند در تحقق برروی این استاد سخن در دست است جز کتاب استاد محمد جعفر محجوب نبود که مقدمه و شیوه ای ایشان با حالتی بیطرفانه در انتخاب و بیان مضامین می توانست مورد استفاده قرار گیرد ؛ نسخ ای که به عنوان شاهد مثال از آن استفاده شده دیوان ایرج میرزا به اهتمام خسرو ایرج میرزا پسرش است که از نخستین چاپ های آن می باشد و احتمال دستبرد بدان کمتر بنظر می آمد . اما با مقدمه ای که در بخش اول ذکر شد به مروری بر نظریات نویسندگان متخلف در مورد ایرج می پردازیم وبا توجه به این نکته که هیچ یک از این نویسندگان او را بعنوان کسی که  در عرصه ی طنز نویسی با تعریفی که در بالا مشخص شد قلم می زده ، نمی شناسند مگر استاد بزرگوار جناب آقای شفیعی کدکنی که ایشان در کتاب ادوار شعر فارسی در چند جا بطور مستقیم بیاناتی مبذول داشته اند که نشانگر وسعت دیدگاهشان نسبت به ادبیات معاصر است د رهمین دوره ی ما ایرج یا پروین از گروه برگزیدگان (خوانندگان حرفه ای شعر مؤلف ) آغاز کردند وبه گروه متوسط رسیده اند و شاید هم اکنون در بعضی شعرشان به میان توده ی مردم هم راه  یافته باشد یک شعر خوب چنان است که یاد کردیم . همیشه از برگزیدگان آغاز می شود وبه دورترین نقطه ای خط افقی می رسد

کدکنی ایرج را جزو شعرایی می داند که در همه ی زمینه های شعری که در آن به طبع آزمائی پرداخته موفق بوده است .

 اما در همه موارد اینگونه نیست . در بررسی آثار وقتی به از صبا تا نیمای یحیی آرین پور می رسیم نام ایرج جزو طنز نویسان دروه مشروطیت نمی آید ، جائی که نسیم شمال ، صابر وبه عنوان طنز پردازان رسمی قرار می گیرند ایرج جزو دیگر شاعران این دوره محسوب می شود . در هیمن بخش می آید :

هجویه های انوری و سوزنی ومختاری غزنوی و در زمانهای اخیر هجویه های شهاب ترشیزی و یغمای جندقی چنان با کلمات و عبارات نازیبا و نا هموار پر است که از خواندن آنها مو بر اندام هرانسانی راست می شود در روزگاران نزدیک به عصر ما نیز شاعران هجا گو مانند ایرج و عشقی متاسفانه همان راه ورسم متقدمان را پیش گرفته اند تا حدی که عارفنامه ایرج یک هجویه ی سراسر دشنام ناسزا است درباره ی مردم وارسته و پاک دلی مانند عارف قزوینی!

ودر جائی دیگر گویا با تغییر موضع و اندکی عقب نشینی می نویسد :

با اینهمه مثنوی عارفنامه سر تا پا شعر است و قسمت های جدی بسیار زیبائی درباره زن و حجب ، عقد ونکاح چشم بسته ستمکاری مالکان واربابان ، تهیدستی و بیچارگی دهقانان و گوشه و کنایه هائی به بی وفائی دنیا وحیله سازی سیاست پیشه مردم و شکوه و ناله از نبودن قانون و اوضاع نابسامان کشور و امثال آنها دارد که اگر با هزلیات آمیخته نبود ارزش منظومه به حد زیادی بالا می رفت » و بالاخره در بخش  خلاصه ای عارفنامه  می آورد :

» در واقع(عارفنامه)مربوط به اوضاع و احوال ناگوار مردم وکشور در آن روزگار است و اتهام نامه ی هجو آمیزی است بر ضد گردانندگان دستگاه اداری و اجتماعی ایران وهمین تطابق مضامین آن با خواسه های و آرزوهای مردم است که باعث شده است با چنان سرعت بی نظیری در افواه عموم افتد و نسخه های چاپ شده ای از آن بخش گردد یا حتی روی کاغذ پاره ای در اقصی نقاط کشور توزیع گردد. «

خارج شدن از دایره ای قیود و سنن اخلاقی و اجتماعی گناه ایرج است ونگا آرین پور ؛ البته اذعان این نکته نیز بی فایده نیست که آرین پور میان هزل وهجو و بینش طنز آلود بر خلاف مقدمه ای که درباره طنز در همین کتاب می آورد  تفاوتی قائل نمی شود یا اگر هم چنین باشد نگاه او به شعر ایرج نگاهی است که عامه ی مردم بدان پایبند بودند . نکته جالب توجه اینجاست که وقتی این مؤلفان از زبان ساده وروزنامه ای ایرج در آن زمان سخن می رانند ، این خصیصه را جزو صناعات زیبای ادبی شعر وی نام می برند اما دلیل نوشتن و سرودن بدین روانی را در حیطه جامعه شناسی و روانشناسی ادبیات مورد توجه قرار نمی دهند .

 بقول مولانا :

چون که با کودک سرو کارت فتاد                                   پس زبان کودکی باید نهاد

/ 29 نظر / 15 بازدید
نمایش نظرات قبلی
گرد آفرید

. .داشت عباس قلی خان پسری پسر بی ادب و بی هنری.. ...... ایرج میرزا مرا به کودکی هایم می برد ...پدرم اولین نسخه های دیوان ایرج را داشت و متاسفانه نمی دانم دست روزگار چه بلایی به سرش می اورد با مهر . .داشت عباس قلی خان پسری پسر بی ادب و بی هنری.. ......

گرد آفرید

در ضمن ادرس وبم را درست کردم و سپاس بخاطر یاد اوری بروزم

سید علیرضا رئیسی

با سلام و عرض ادب و احترام چقدر خوب بود هر شه وبلاگتون را در قسمت لینکستان لینک میکردید که برای دوستان در دسترس باشد ممنون از شما اگر بره روز شدی و لایق دونستی خبرم کن ارادتمند سید علیرضا رئیسی گرگانی

طباطبایی

سلام جناب طباطبایی گرامی تشکراز مطلبتون،چقدر خوبه که انسان در رابطه با انسانهای اطرافش بهتربدونه وشنابااین اطلاعات این امکان رو در اختیار ماها قرار میدید. باخودم ودوربین و ایران به روزم،بااحترام دعوتید. شادباشید.

حسين.ر

سلام سيد نازنين. چون چند وقتي نبودم .چندين پستت را يكجا خواندم . ممنون از اطلاعاتي كه ميدهي . نوشته هايت مثل هميشه قابل استفاده است . شاد و سر حال باشي .

ساغر

سلام آقای طباطبایی ممنونم از حضورتون[گل]

فرياد

سلام اميدوارم هميشه سلامت باشيد[گل] مرسي كه خبرم كرديد[گل] مرسي از اطلاعاتي كه در اختيارمون ميگذاريد[گل]

نسیم

ممنون که سر زدید.. شما همیشه لطف دارید.. جالب بود، و البته: "چون که با کودک سرو کارت فتاد پس زبان کودکی باید نهاد"!

سارا

سلام ممنون که خبر دادی بهم خیلی عالی بود من اطلاعات چندانی از ایرج میرزا نداشتم ولی این مطلب اطلاعاتم رو بالا برد ممنون[لبخند]

دکتر دیبا

سلام استاد. ممنون از لطف و حضورتون در وبم. مطلب جالبی بود[گل] موفق باشید[گل]