هجو وطنز در ادبیات فارسی


ایرج میرزا شاعری دیر اشنا

حکیم عمر خیام


آشنایی مختصر با حکیم عمر خیام



دوستان عزیز آنچه در زیر می خوانید از مقدمه کتاب رباعیات خیام نقل شده است که بعد از مطالعه آن حیفم آمد که آن را برای شما بیان نکنم و برای آشنایی هر چند مختصر با یکی از بزرگترین مفاخر این مملکت این مطلب را در اختیار شما قرار می دهم. به این امید که مورد پسندتان واقع شود.



زندگی خیام

حکیم ابولفتح غیاث الدین عمر ابن ابراهیم خیام یکی از چهرهای درخشان علم و ادب ایران و از دانشمندان کم نظیر این سرزمین است که در دوره سلجوقیان ظهور نمود.

برخی گفته اند زادگاه این حکیم بزرگ شهر نیشابور و تاریخ تولدش در خدود 407 هجری و تاریخ وفاتش در سال 517 هجری قمری می باشد و در جوار بقعه امام زاده محمد محروق در نزدیکی نیشابور مدفون است.

وی یکی از شاگردان با استعداد امام موفق و با حسن طوسی و حسن صباح همدرس بوده است که پرورش یافتگان این معلم به مقام بلند می رسیدند. و چون این سه تن در میان شاگردان امام موفق از استعداد بالایی برخوردار بوده اند پیش بینی می کردند احتمالاً یکی از ایشان به مقام دیوانی برسند بنابر همین اساس با هم عهد و پیمان می بندند که هر یک به مقامی رسیدند دیگران را یاری دهند تا اینکه حسن طوسی در زمان سلطنت الب ارسلان سلجوقی به وزارت و صدارت می رسد و از آنجا که آدمی فوق العاده با سیاست و کیاست بوده با تدابیر وی پادشاه ایران در جنگ با رومیان پیروز می گردد و بدین جهت او را در تاریخ الب ارسلان رو می خوانده اند و حسن طوسی با لقب خواجه نظام الملک با خدمات ارزنده ای که داشت در تاریخ ایران مشهور است.



بعداً در زمان ملکشاه سلجوقی فرزند الب ارسلان فراغتی پیش آمده بود، حکیم عمر خیام و حسن صباح به اتفاق به ملاقات خواجه نطام المک بنا به عهد دوران شباب می روند و خواجه نیز با بزرگواری ذاتی خویش به عهد خود وفا نموده و مقدم ایشان را گرامی داشته و به گرمی میپذیرد، حسن صباح را یک کرسی از وزارت واگذار می نماید.

اما از آنجا که حکیم عمر خیام اهل علم بود و در بیشتر علوم زمان خویش مانند ستاره شناسی و فلسفه و فقه و ریاضیات زبردستی خاصی داشت چنانکه یکی از اعیان منجمان ملکشاه بود که به همراه هفت تن دیگر به تغییر و اصلاح تقویم معروف جلالی پرداخت و به میل خود تن به کارهای دولتی نداد و فقط از خواجه تقاضا کرد که مختصری برای او مقرر دارد و به همین اندازه اکتفا نمود و از علم به کار دیگر نپرداخت.



آثار خیام

1- اشعار عربی که چند قطعه بیشتر نیست. 2- رباعیات فارسی 3- رساله جبر و مقابله به عربی، خیام اولین کسی است که کتاب جبر و مقابله کامل را تدوین نمود و معادلات را طبقه بندی کرد و معادله درجه سوم را حل نمود و قاعدة بدست آوردن ضرائب بسط دو جمله ای را که امروز بنام اسحاق نیوتن کاشف جاذبه زمین معروف است کشف کرد و بیان نمود. 4- رسالة فی شرح اشکل من مصادرات کتاب اقلیدس. 5- زیج ملکشاهی 6- مختصری در طبیعیات 7- صحیفه ای بزبان فارسی در کلیات وجود 8- رساله ای بزبان فارسی در کلیات وجود 9- رساله ای در کون و تکلیف. 10- رساله ای در شناخت سیم و زر بنام: فی الاحتیال المعرفه مقداری الذهب و الفصه فی جسم مرکب منها. 11- رساله ای در صورت تضاد در جواب سه مسئله از حکمت 12- رساله لوازم الامکنه. 13- ترجمه فارسی خطبه ابن سینا از عربی. 14- قسمتی از مجموعه روضه الرضوان القلوب که به کوشش کریستنسن کشف شده. 15- نوروز فارسی و عربی در وجود. 16- رساله نظام الملک راجع به حکومت 17- دو گفتار فارسی و عربی در وجود 18- دو رساله در سه مسئله از حکمت 19- رساله ای در علم اعلی و حکمت اولی



پیش بینی خیام

این حکایت شیرین را نظامی عروضی که خود از معاصران حکیم خیام بوده در چهار مقاله آورده و چنین نوشته

در سنه ست و خمس مائه بشهر بلخ در کوی برده فروشان در سرای امیر سعده جره، خواجه امام عمر خیامی و خواجه مظفر اسفزاری نزول کرده بودند و من بدان خدمت پیوسته بودم. در میان مجلس عشرت از حجه الحق عمر شنیدم که او گفت: گور من در موضعی باشد که هر بهاری شمال بر من گل می افشان می کند. مرا این سخن مستحیل نمود و دانستم چنوئی گزافه نگوید. چون در سنه ثلثین به نیشابور رسیدم چهار سال بود تا آن بزرگ روی در نقاب خاک کشیده بود و عالم سفلی ازو یتیم مانده و او را بر من حق استادی بود. آدینه ای بزیارت او رفتم و یکی را با خودم ببردم که خاک او بمن نماند. مرا بگورستان حیره بیرون آورده و بر دست چپ گشتم، در پایین دیوار باغی خاک او دیدم نهاده و درختان امرود گلابی و زردآلو سر از باغ بیرون کرده و چندان برگ شکوفا بر خاک او ریخته که خاک او در زیر گل پنهان بود و مرا یاد آن حکایت که به شهر بلخ ازو شنیده بودم. گریه بر من افتاد که در بسیط عالم و اقطار ربع مسکون او را هیچ جای نظیری نمی دیدم ایزد تبارک و تعالی جای او در جنان کناد. بمنه و کرمه.

رباعیات خیام

اینک که بطور اختصار با زندگی و مقام علمی این دانشمند بزرگ آشنا شدیم بجاست که نظر مرحوم فروغی « ذکاء الملک » را پیرامون فضائل علمی و رباعیات خیام در این جا نقل کنیم:

« جای بسی تأسف است که هر چند خیام را این رباعیات نامی ساخته اما مردم ما از عارف و عامی قدر او را ندانسته و تصوراتی دربارة او کرده اند که می توان گفت مظلوم واقع شده است. عابدان و مقدسان خشک، کلمات او را کفر آمیز دانسته، عامه مردم او را شرابخوار پنداشته و به اشعار او از نظر تحریض و ترغیب به میخوارگی نگریسته اند و جماعتی به همین جهت و بنابراین که او را بی اعتقاد به مبدء و معاد فرض کرده اند هواخواه او شده اند. و مقدسین از آن رو مطعوتش شمرده اند... »
رباعیات و مابقی مطالب را در دیگر وبهایم قرار خواهم داد

   + سید جمال طباطبایی ازاد - ۱٢:٢٩ ‎ق.ظ ; چهارشنبه ٢٠ بهمن ۱۳۸٩